آموزش زبان عربی - تعلیم اَللغة العَربیة

توجه : هر گاه بخواهيم بدانيم كه فعلي ثلاثي مجرد است يا مزيد بي درنگ سراغ اولين صيغه ي ماضي مي رويم؛ حال اگر اين صيغه سه حرفي بود ، فعل ما « ثلاثي مجرد » است ؛ اگر بيشتر از سه حرف بود ، فعل ما « ثلاثي مزيد » است . ( با رباعي مجرد و مزيد بعدا آشنا خواهيم شد . )

نكته ي2 :  به آيات زير توجه كنيد :

1-      أمَرَ ربِّي بالْقِسْطِ .

2-      ألنَّجْمُ و الشَّجُر يَسْجُدان .

3-      إنّا فَتَحْنا لَكَ فَتحاً مُبينا .

فعل هاي  :  ( أمَرَ ، يَسْجُدان ،  فَتَحْنا ) كه اولين صيغه ماضي آنها از سه حرف اصلي ( أمَرَ ، سَجَدَ ،  فَتَحَ ) تشكيل شده است ؛ « ثلاثي مجرد » هستند.

تعريف ثلاثي مزيد : فعل هاي ثلاثي مزيد فعل هايي هستند كه اولين صيغه ي ماضي آنها ، از سه حرف بيشتر است ؛  مانند :  كاتَبَ ، أرسَلُوا ، جَاهدوا ....  كه اولين صيغه ي ماضي آنها  ( كاتَبَ ، أرْسَلَ ، جَاهَدَ ) است . 

توجه : در تعيين ثلاثي مجرد و مزيد بودن يك فعل ، ملاك اولين صيغه ي ماضي يعني ( مفرد مذكر غايب )  است.

نكته  3  :  فعل هاي ثلاثي مزيد و مصدر هاي آنها داراي وزن هاي مشخصي هستند .

در آيات زير دقت كنيد :

1-      أرْسَلْـنا رُسُلْنا بالبيِّناتِ   2-  فَبِأيِّ آلاءِ رَبَّكُما تُكَذِّبان  3-  والذّينَ هاجَرُوا وجاهَدُوا

فعل هاي  ( أرْسَلْنا ، تُكَذِّبانِ ، جاهَدُوا ) ؛ كه اولين صيغه ي ماضي آنها از سه حرف بيشتر است  أرْسَلَ ( رَسَلَ ) ،  كَذِّبَ ( كَذِبَ )  ،  جاهَدَ ( جَهِدَ )  « ثلاثي مزيد »  ناميده مي شوند. 

هرچه قالبي باشد ، ياد گرفتنش آسان تر است . تمامي افعال و مصدر هاي مزيد داراي قالب و قاعده هستند و ياد گرفتنشان آسان است. يعني باب هاي ثلاثي مزيد  قياسي است و ثلاثي مجرد سماعي است .  

ثلاثي  : سه حرفي                  مزيد   :   اضافه دار           ثلاثي مزيد  :  سه حرفي اضافه دار

نكته ي4: در اين درس با سه باب از باب هاي ثلاثي مزيد آشنا خواهيم شد . همان طور كه گفتيم ؛ ماضي ، مضارع و مصدر هاي ثلاثي مزيد همگي داراي قالب و وزن مشخصي هستند كه يادگيري آن ها را آسان تر مي كند.

چون زبان عربي و زبان قرآن ،  زبان  « حركت »  است و با تغيير حركات معاني عوض مي شود ؛ پس رعايت دقيق حركات يكي از اصول آموزش دقيق زبان قرآني است. 

نكته ي5: باب هاي ثلاثي مزيد:

(1) باب « إفعال »

1- ماضي اين باب بر وزن  « أفْـعَلَ  » است ، مثل :  أحْسَنَ  ، أرْسَلَ ، اَقْدَمَ

2- مضارع اين باب بر وزن « يُـفْعِلُ » است ،  مثل :  يُحْسِنُ  ، يُرْسِلُ ، يُقْدِمُ

3- مصدر اين باب بر وزن  « إفـعال » است ،  مثل : إحسان  ، إرْسال اِقدام                                     

نكته ي 6: مصادر افعال « ثلاثي مجرد » و ماضي و مضارع آنها ، قالب مشخصي ندارد! پس بايد فقط با تكرار و تمرين و ديدن و شنيدن آنها را بايد ياد گرفت يعني سماعي مي باشد : مانند :                       

توجه :  همه ي فعل ها  ، چه مجرد چه مزيد ، داراي « مصدر » هستند و مصدر پايه و اساس فعل است.

(2 ) باب « تـفعيل »                   

نكته ي7:

1- ماضي اين باب بر وزن    « فَعَّلَ » است ،    مثل :  عَلَّمَ ،   كَذَّبَ ، قَدَّمَ

2 - مضارع اين باب بر وزن « يُفَعِّلُ » است ،  مثل :  يُعَلِّمُ ،  يُكَذِّبُ ، يُـقَدِّمُ

3- مصدر اين باب بر وزن    « تَفْعيل » است ، مثل : تَعْليم ، تَكْذِيب ، تَقديم

 سوال1 : چرا فعل «  عَلَّمَ » ثلاثي مزيد است؟

      چون اولين صيغه ي ماضي آن «  عَلَّمَ » بيشتر از سه حرف دارد؛ يعني ، چهار حرفي است ، زيرا حرف لام تشديد دارد.

سوال2 :  صيغه هاي اول ماضي در دو باب « افعال » و « تفعيل » چند حرف زايد دارند؟

      يك حرف زايد دارند ، مانند : أحْسَنَ ( ماضي باب افعال )  عَلَّمَ ( ماضي باب تفعيل ) هر كدام يك حرف زايد دارند ؛ « أ » در أحْسَنَ  و  « لـِ  » در عَلَّمَ حروف زايدند.

( 3 ) باب « مُفاعَلَة » 

نكته ي 8:

1- ماضي اين باب بر وزن   « فاعَلَ» است ، مثل: كاتَبَ ، قاتَلَ ، خالَفَ

2- مضارع اين باب بر وزن « يُفاعِلُ » است ، مثل: يُكاتِبُ ، يُقاتِلُ ، يُخالِفُ

3- مصدر اين باب بر وزن « مُفاعَلَة » است ، مثل: مُكاتَبَة ، مُقاتَلَة ، مُخالَفَة

توجه  :  فعل هاي باب « مفاعله » براي تحقق يافتن ، به بيش از يك طرف نياز دارند ،  مثلاً  مكاتبه ( به هم ديگر نامه نوشتن ) مقاتَلَة ( هم ديگر را كشتن ) 

سوال3 :  صيغه ي اول فعل ماضي در باب « مُفاعَلَة » چند حرف زايد دارد؟

         يك حرف زايد دارد ، مانند : ( كاتَبَ ، قاتَلَ )، كه حرف زايد اين دو فعل  « ا »  مي باشد.

سوال4 :   آيا تعداد حروف زايد باب هاي : ( إفعال ، تفعيل ، مُفاعَلَة ) با هم ديگر فرقي دارند؟

      خير ،  فرقي ندارند ، هر سه باب در اولين صيغه ي فعل ماضي فقط يك حرف زايد دارند.

سوال5 :   چرا افعال « صادَقَ » و « كاتَبَ »  ثلاثي مزيدند؟

    چون اولين صيغه ي ماضي اين دو فعل ، از سه حرف بيشترند و هركدام يك حرف زايد « ا » دارند.

نكته ي9:  در درس اول ياد آور شديم كه براي ساختن فعل امر حرف مضارع « تـ » حذف مي شود و به جاي آن يك همزه « ا » با حركت كسره (‌ ــِـ ) يا ضمه ( ‌‌ــُـ ) آورده مي شود

            حذف «تـ »         آوردن همزه             حركت دادن به همزه            جزم آخر فعل 

مانند  :   تَذْهَبُ       ذْهَبُ            اذْهَبُ                   اِذْهَبُ                      اِذْهَبْ = برو 

توجه :  اگر عين الفعل مضارع فتحه يا كسره باشد . حركت همزه در فعل امر« كسره » است ،

اگر عين الفعل مضارع ضمه باشد . حركت همزه در فعل امر « ضمه » است،

توجه  : همزه فعل امر در باب إفعال هميشه « مفتوح » ( ــَــ ) است.

    تُرْسِلُ    فعل امرش مي شود   اَ رْسِلْ      ،   تُـكْرِمُ       فعل امرش مي شود    اَ كْـرِِِمْ

سوال6 : براي ساختن فعل امر چه نيازي به همزه داريم؟

     چون در ساختن فعل امر « تـ  » از آغاز مضارع مي افتد و حرف بعد از آن ساكن است و در عربي هم مانند فارسي حرف ابتداي كلمه نمي تواند ساكن باشد ، (ابتدا به ساكن قابل خواندن نيست ) براي رفع اين مشكل همزه اي در آغاز فعل امر مي آوريم و سپس متناسب با حركت عين الفعل مضارع به آن حركت مي دهيم.

سوال7 : آيا هميشه در ساخت فعل امر نياز به همزه داريم؟

     خير، هر گاه پس از حذف حرف مضارع « تـ » مواجه با حركت ساكن نشديم ، ديگر نيازي به آوردن همزه نداريم ؛ مانند :     

فعل امرش مي شود

  تُجاهِدُ   فعل امرش مي شود     جاهِدْ       ،      تُعَلِّمُ    فعل امرش مي شود     عَـلِّمْ

توجه :  به ياد داشته باشيم كه آخر فعل هم مجزوم مي شود .

سوال8 :  فرق ميان « اَكْرَمَ »  و « اَكْرِمْ » از لحاظ معني چيست؟

  «  اَكْرَمَ »  فعل ماضي باب افعال است به معني « گرامي داشت » و«  اَكْرِمْ »  فعل امر باب افعال است ( همزه اش مفتوح است ) به معني « گرامي بدار ».

جد ول صرف باب هاي مزيد

 نكته ي مهم : در باب تفعيل ، فعل هاي ماضي و مضارع و امر در عين الفعل تشديد دارند و ضمناً همزه ي فعل امر در باب افعال قطع و « مفتوح » است.